Öz

Bu araştırmanın amacı, akıl ve zekâ oyunlarının ilkokul öğrencilerinin eleştirel düşünme ve problem çözme becerilerine etkisini incelemektir. Karma araştırma yöntemlerinden açımlayıcı sıralı desene göre gerçekleştirilen araştırmaya deney grubunda 26, kontrol grubunda 29 olmak üzere toplam 55 ilkokul dördüncü sınıf öğrencisi katılmıştır. Araştırmanın verilerini toplamak için Kişisel Bilgiler Formu, Eleştirel Düşünme Testi ve Problem Çözme Becerileri Ölçeği kullanılmıştır. Eleştirel düşünme ve problem çözme ölçekleri uygulandıktan sonra grupların ön test puanları arasında anlamlı farklılık bulunmadığı; grupların deneysel işlem öncesinde birbirine denk olduğu belirlenmiştir. 12 haftalık deneysel işlem sürecinde deney grubundaki öğrencilere toplam altı akıl ve zekâ oyunu oynatılmıştır. Deneysel işlem tamamlandıktan sonra deney grubundan 10 öğrenciyle yarı yapılandırılmış görüşme gerçekleştirilerek öğrencilerin oynanan oyunlarla ilgili düşünce ve duyguları belirlenmiştir. Araştırmada ulaşılan sonuçlara göre akıl ve zekâ oyunlarının, öğrencilerin eleştirel düşünme becerisi gelişimine yüksek düzeyde katkı sağladığı anlaşılmaktadır. Araştırmanın diğer bir sonucuna göre akıl ve zekâ oyunları, öğrencilerin problem çözme becerisini anlamlı düzeyde geliştirmiştir. Bireysel görüşme yapılan öğrencilerin çoğunluğu akıl ve zekâ oyunlarının kendilerini olumlu etkilediğini; oyunların dikkate, matematik dersine ve akademik gelişime katkı sağladığını vurgulamışlardır.

Anahtar Kelimeler: Eleştirel düşünme, Problem çözme, Oyun, Akıl ve zekâ oyunları, İlkokul öğrencileri

Kaynakça

  1. Adachi, P. J., & Willoughby, T. (2013). More than just fun and games: The longitudinal relationships between strategic video games, self-reported problem solving skills, and academic grades. Journal of Youth and Adolescence, 42(7), 1041-1052. https://doi.org/10.1007/s10964-013-9913-9
  2. Anggoro, B. S., Dewantara, A. H., Suherman, S., Muhammad, R. R., & Saraswati, S. (2025). Effect of game-based learning on students’ mathematics high order thinking skills: A meta-analysis. Revista de Psicodidáctica (English ed.), 30(1), 500158. https://doi.org/10.1016/j.psicoe.2024.500158
  3. Assapun, S., & Thummaphan, P. (2023). Assessing the effectiveness of board game-based learning for enhancing problem-solving competency of lower secondary students. International Journal of Instruction, 16(2), 511-532. https://doi.org/10.29333/iji.2023.16228a
  4. Ataç, T. (2025). The effect of cognitive and intelligence games on the creative writing skills of third-grade primary school students (Thesis No. 914587) [Master’s thesis, Bursa Uludağ University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  5. Ayar, A. (2022). Akıl ve zekâ oyunlarının ilkokul 4. sınıf öğrencilerinin yaratıcı düşünme, üst bilişsel farkındalık, dikkat ve sosyal beceri düzeylerine etkisinin incelenmesi (Thesis No. 730154) [Master’s thesis, Ege University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  6. Baniqued, P. L., Kranz, M. B., Voss, M. W., Lee, H., Cosman, J. D., Severson, J., & Kramer, A. F. (2014). Cognitive training with casual video games: Points to consider. Frontiers in Psychology, (4), 1010. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2013.01010
  7. Baş, O., Kuzu, O., & Gök, B. (2020). The effects of mind games on higher level thinking skills in gifted students. Journal of Education and Future, (17), 1-13. https://doi.org/10.30786/jef.506669
  8. Bartolucci, M., Mattioli, F., & Batini, F. (2019). Do board games make people smarter?: Two initial exploratory studies. International Journal of Game-Based Learning (IJGBL), 9(4), 1-14. https://doi.org/10.4018/IJGBL.2019100101
  9. Bengtsson, M. (2016). How to plan and perform a qualitative study using content analysis. Nursingplus Open, (2), 8-14. https://doi.org/10.1016/j.npls.2016.01.001
  10. Bilgin, N. (2006). Sosyal bilimlerde içerik analizi teknikler ve örnek çalışmalar. Siyasal Kitabevi.
  11. Boot, W. R., Blakely, D. P., & Simons, D. J. (2011). Do action video games improve perception and cognition?. Frontiers in Psychology, (2), 226. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2011.00226
  12. Borçin Gökçe, S., Gökçe, Y., & Yorulmaz, V. (2023). Akıl ve zekâ oyunları eğitiminin ilkokul öğrencilerinin akademik başarı düzeylerine etkisinin incelenmesi. Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 10(34), 304-312. https://doi.org/10.29228/INESJOURNAL.68460
  13. Büyüköztürk, Ş. (2007). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı (8th ed.). Pegem Akademi.
  14. Checa-Romero, M., & Gimenez-Lozano, J. M. (2025). Video games and metacognition in the classroom for the development of 21st century skills: A systematic review. Frontiers in Education, (9), 1485098. https://doi.org/10.3389/feduc.2024.1485098
  15. Chen, S. Y., Tsai, J. C., Liu, S. Y., & Chang, C. Y. (2021). The effect of a scientific board game on improving creative problem-solving skills. Thinking Skills and Creativity, (41), 100921. https://doi.org/10.1016/j.tsc.2021.100921
  16. Creswell, J. W. (2016). Araştırma deseni nitel, nicel ve karma yöntem yaklaşımları (S. B. Demir, Trans Ed., 2nd ed.). Eğiten Kitap.
  17. Çağır, S., & Oruç, Ş. (2020). Intelligence and mind games in concept teaching in social studies. Participatory Educational Research, 7(3), 139-160. https://doi.org/10.17275/per.20.39.7.3
  18. Dal Çalışıcı, İ. (2023). Akıl ve zekâ oyunlarının ilkokul 3. sınıf öğrencilerinin eleştirel düşünme eğilimleri ve karar verme becerileri üzerine etkisi (Thesis No. 850260) [Master’s thesis, Afyon Kocatepe University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  19. Demirel, T. (2015). Zekâ oyunlarının Türkçe ve matematik derslerinde kullanılmasının ortaokul öğrencileri üzerindeki bilişsel ve duyuşsal etkilerinin değerlendirilmesi (Thesis No. 418220) [Doctoral dissertation, Atatürk University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  20. Demirel, T., & Karakuş Yılmaz, T. (2016). Akıl oyunlarının Matematik ve Türkçe derslerinde kullanılması: Geliştirme süreci ve öğretmen-öğrenci görüşleri. Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, (11), 44-57.
  21. Demirel, T., & Karakuş Yılmaz, T. (2019). The effects of mind games in math and grammar courses on the achievements and perceived problem‐solving skills of secondary school students. British Journal of Educational Technology, 50(3), 1482-1494. https://doi:10.1111/bjet.12624
  22. Eğmir, E., & Ocak, G. (2016). Eleştirel düşünme becerisini ölçmeye yönelik bir başarı testi geliştirme. Electronic Turkish Studies, 11(19), 337-360. http://doi.org/10.7827/TurkishStudies.9961
  23. Ennis, R. (2011). Critical thinking: Reflection and perspective Part II. Inquiry: Critical Thinking Across the Disciplines, 26(2), 5-19. https://doi.org/10.5840/inquiryctnews201126215
  24. Estrada-Plana, V., Martínez-Escribano, A., Ros-Morente, A., Mayoral, M., Castro-Quintas, A., Vita-Barrull, N., Terés-Lleida, N., March-Llanes, J., Badia-Bafalluy, A. & Moya-Higueras, J. (2024). Benefits of playing at school: Filler board games improve visuospatial memory and mathematical skills. Brain Sciences, 14(7), 642. https://doi.org/10.3390/brainsci14070642
  25. George, D., & Mallery, P. (2010). SPSS for Windows step by step: A simple guide and reference (10th ed.). Allyn & Bacon.
  26. Gobet, F., & Campitelli, G. (2006). Educational benefits of chess instruction: A critical review. In T. Redman (Ed.), Chess and Education: Selected Essays from the Koltanowski Conference (pp. 124-143). Chess Program at the University of Texas at Dallas.
  27. Green, C. S., & Bavelier, D. (2012). Learning, attentional control, and action video games. Current Biology, 22(6), 197-206. https://doi.org/10.1016/j.cub.2012.02.012
  28. Gundersen, S. W., & Lampropoulos, G. (2025). Using serious games and digital games to improve students’ computational thinking and programming skills in K-12 education: A systematic literature review. Technologies, 13(3), 113. https://doi.org/10.3390/technologies13030113
  29. Güneri, A., & Korkmaz, Ö. (2023). The effect of mind games activities on problem solving and computational thinking skills of grade 5 students. Education Mind, 2(1), 1-15. https://doi.org/10.58583/Pedapub.EM2301
  30. Güneş, D., & Yünkül, E. (2021). Sınıf öğretmenlerinin akıl ve zekâ oyunlarının ilkokulda kullanımına yönelik değerlendirmeleri. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, (5), 784-803. https://doi.org/10.47994/usbad.893591
  31. Güneş, F. (2012). Öğrencilerin düşünme becerilerini geliştirme. Türklük Bilimi Araştırmaları, (32), 127-146. https://dergipark.org.tr/en/pub/tubar/issue/16973/177364
  32. Halpern, D. F. (1998). Teaching critical thinking for transfer across domains: Disposition, skills, structure training, and metacognitive monitoring. American Psychologist, 53(4), 449-455. https://doi.org/10.1037/0003-066X.53.4.449
  33. Halpern, D. F. (2013). Thought and knowledge: An introduction to critical thinking. Psychology Press.
  34. Himmawan, D. F., & Juandi, D. (2023). Games based learning in mathematics education: A systematic literature review. Union: Jurnal Ilmiah Pendidikan Matematika, 11(1), 41-50. https://doi.org.10.30738/union.v11i1.13982
  35. Huitt, W., & Hummel, J. (2003).Piaget's theory of cognitive development. Educational Psychology Interactive, 3(2), 1-5.
  36. Jonassen, D. H. (2010). Learning to solve problems: A handbook for designing problem-solving learning environments. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203847527
  37. Kahraman, T. (2021). The effect of mind-intelligence games on primary school first graders' academic achievement and cognitive characteristics in mathematics course (Thesis No. 712487) [Master’s thesis, Çukurova University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  38. Kartal, H. İ. (2023). The effect of mind and intelligence games on the attention and visual perception of second grade primary school students (Thesis No. 824746) [Master’s thesis, Yozgat Bozok University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  39. Kel, S., & Kul, B. (2021). Akıl ve zekâ oyunlarının öğrencilere katkıları: Eğitmenlerin görüşleri. Uluslararası Bilim ve Eğitim Dergisi, 4(3), 207-225. https://doi.org/10.47477/ubed.840868
  40. Kilmen, S. (2020). Eğitim araştırmacıları için SPSS uygulamalı istatistik (3rd ed.). Anı Yayıncılık.
  41. Kuckartz, U. (2019). Qualitative content analysis: From Kracauer's beginnings to today's challenges forum qualitative sozialforschung. Forum: Qualitative Social Research, 20(3). https://doi.org/10.17169/fqs-20.3.3370
  42. Kurbal, M. S. (2015). An investigation of sixth grade students’ problem solving strategies and underlying reasoning in the context of a course on general puzzles and games (Thesis No. 399985) [Master’s thesis, Middle East Technical University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  43. Mayer, R. E., & Wittrock, M. C. (2006). Problem solving. In P. A. Alexander & P. H. Winne (Eds.), Handbook of educational psychology (pp. 287-303). Lawrence Erlbaum Associates Publishers.
  44. Ministry of National Education. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli öğretim programları ortak metni. https://tymm.meb.gov.tr/ortak-metin
  45. Miyake, A., Friedman, N. P., Emerson, M. J., Witzki, A. H., Howerter, A., & Wager, T. D. (2000). The unity and diversity of executive functions and their contributions to complex “frontal lobe” tasks: A latent variable analysis. Cognitive Psychology, 41(1), 49-100. https://doi.org/10.1006/cogp.1999.0734
  46. Moreno, R., & Mayer, R. (2007). Interactive multimodal learning environments: Special issue on interactive learning environments: Contemporary issues and trends. Educational Psychology Review, (19), 309-326. https://doi.org/10.1007/s10648-007-9047-2
  47. Norris, S. P., & Ennis, R. H. (1989). Evaluating critical thinking. Midwest Publications.
  48. Oğuz, O., & Aybek, B. (2024). Investigation of primary school students' critical thinking tendencies in terms of various variables. Siirt Journal of Education, 4(2), 1-18. https://doi.org/10.58667/sedder.1543114
  49. Özen, G. (2023). Akıl ve zekâ oyunlarının 6. sınıf öğrencilerinin problem çözme, sosyal beceri ve derse yönelik tutumlarına etkisi (Thesis No. 837020) [Master’s thesis, Necmettin Erbakan University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  50. Özsoy, G. (2005). Problem çözme becerisi ile matematik başarısı arasındaki ilişki. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(3), 179-190. https://dergipark.org.tr/en/pub/gefad/issue/6755/90832
  51. Raslan, G. (2024). The Impact of the zone of proximal development concept (scaffolding) on the students problem solving skills and learning outcomes. In BUiD Doctoral Research Conference 2023: Multidisciplinary Studies (pp. 59-66). Springer Nature Switzerland. https://doi.org/10.1007/978-3-031-56121-4_6
  52. Rezaei-Zadeh, M., Mohagheghiaan, R., & Vahidi-Asl, M. (2023). Critical meta-analysis of problem-solving serious games: Clear signs of pedagogists’ disengagement and over-optimistic expectations. International Journal of Serious Games, 10(2), 85-113. https://doi.org/10.17083/ijsg.v10i2.563
  53. Sadıkoğlu, A. (2017). Zekâ ve akıl oyunları dersinin değerler eğitimindeki rolünün öğretmen görüşlerine göre değerlendirilmesi (Thesis No. 461391) [Master’s thesis, İstanbul Sabahattin Zaim University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  54. Sala, G., & Gobet, F. (2016). Do the benefits of chess instruction transfer to academic and cognitive skills? A meta-analysis. Educational Research Review, (18), 46-57. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2016.02.002
  55. Seferoğlu, S. S., & Akbıyık, C. (2006). Eleştirel düşünme ve öğretimi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 30(30), 193-200. https://www.researchgate.net/profile/Ssadi-Seferoglu/publication
  56. Sezgin, E. (2011). Problem çözme becerisi ölçeğinin geliştirilmesi (Thesis No. 302037) [Master’s thesis, Ankara University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  57. Shute, V. J., Ventura, M., Bauer, M. I., & Zapata-Rivera, D. (2015). Melding the power of serious games and embedded assessment to monitor and foster learning: Flow and grow. In U. Ritterfeld, M. J. Cody, & P. Vorderer (Eds.), Handbook of research on serious games for educational applications (pp. 533-551). IGI Global.
  58. Snyder, L. G., & Snyder, M. J. (2008). Teaching critical thinking and problem solving skills. The Journal of Research in Business Education, 50(2), 90-99. https://eric.ed.gov/?id=EJ826495
  59. Şahin, E. (2019). Zekâ oyunlarının ilkokul 4.sınıf öğrencilerinin problem çözme becerilerine ve problem çözme algılarına etkisi (Thesis No. 580451) [Master’s thesis, Balıkesir University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  60. Şişman, Ş. (2022). The effect of mind games on 8th grade students' success in solving non-routine problems and their attitudes to mathematics (Thesis No. 763324) [Master’s thesis, Kocaeli University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  61. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6th ed.). Pearson Education.
  62. Thompson, T. W., Waskom M. L., Garel K-L. A., Cardenas-Iniguez C.-I., Reynolds G. O., Winter, R., Chang, P., Pollard, K., Lala, N., Alvarez, G. A., & Gabrieli J. D. E. (2013). Failure of working memory training to enhance cognition or intelligence. PLoS ONE 8(5), e63614. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0063614
  63. Uzun, E. B. (2022). İlkokul dördüncü sınıf sosyal bilgiler dersinde içerik temelli ve işbirliğine dayalı eleştirel düşünme uygulamaları (Thesis No. 766172) [Doctoral dissertation, Gazi University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  64. Willingham, D. T. (2007). Critical thinking: Why it is so hard to teach? American Federation of Teachers Summer 2007, 8-19.
  65. Wu, S. Y., & Su, Y. S. (2025). The effect of learning computational thinking skills through educational board games on students’ cognitive styles, cognitive behaviors, and learning effectiveness. Asia Pacific Education Review, (20), 655-668. https://doi.org/10.1007/s12564-024-10031-0.
  66. Vita-Barrull, N., Estrada-Plana, V., March-Llanes, J., Guzmán, N., Fernández-Muñoz, C., Ayesa, R., & Moya-Higueras, J. (2023). Board game-based intervention to improve executive functions and academic skills in rural schools: A randomized controlled trial. Trends in Neuroscience and Education, (33), 100216. https://doi.org/10.1016/j.tine.2023.100216
  67. Vural, A. (2021). Zekâ oyunlarının 6. ve 7. sınıf öğrencilerinin eleştirel düşünme becerilerine etkisi ve fen bilimleri dersi başarılarına yönelik öğrenci görüşleri (Thesis No. 702791) [Master’s thesis, Kafkas University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  68. Vygotsky, L. S. (1979). Mind in society: Development of higher psychological processes. Harvard University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctvjf9vz4
  69. Yeşilyurt, E. (2021). Eleştirel düşünme ve öğretimi: Tüm boyut ve ögelerine kavramsal bir bakış. Journal of International Social Research, 14(77), 815-828. https://doi.org/10.17719/jisr.11663
  70. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2005). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
  71. Yöndemli, E. N., & Taş, İ. D. (2018). Zekâ oyunlarının ortaokul düzeyindeki öğrencilerde matematiksel muhakeme yeteneğine olan etkisi. Turkish Journal of Primary Education, 3(2), 46-62. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/615331
  72. Zilan, S. (2023). Akıl ve zekâ oyunlarının matematik eğitiminde kullanımı: Bir meta-sentez çalışması (Thesis No. 839983) [Master’s thesis, Dicle University]. Council of Higher Education National Thesis Center.

Telif hakkı ve lisans

Telif Hakkı © 2026 Yazar(lar). Açık erişimli bu makale, orijinal çalışmaya uygun şekilde atıfta bulunulması koşuluyla, herhangi bir ortamda veya formatta sınırsız kullanım, dağıtım ve çoğaltmaya izin veren Creative Commons Atıf Lisansı (CC BY) altında dağıtılmıştır.

Nasıl atıf yapılır

Katrancı, M., Kuşdemir, Y., & Karaca, E. T. (2026). Akıl ve zekâ oyunlarının ilkokul öğrencilerinin eleştirel düşünme ve problem çözme becerilerine etkisi. Eğitim Ve Bilim, 1-22. https://doi.org/10.15390/ES.2025.2553