Öz

1960’larda Çalıkuşu ile başlayan eğitim temalı filmler Türk sinemasındaki varlığını giderek genişletmiştir. Bu filmler yalnızca toplumun eğitime bakışını yansıtmakla kalmamakta aynı zamanda Türk eğitim tarihinin derinlikli bir görünümünü de sunmaktadır. Bu yönüyle Türk sinemasında eğitim mühim bir kültür fenomeni hâline gelmiştir. Bu araştırmada 1960’lardan itibaren her on yıl için eğitim temasını merkeze alan ve Internet Movie Database (IMDb) puanlarına göre eleştirmenlerce en çok beğenilen Türk filmleri incelenmiştir. İlgili filmler sırasıyla Çalıkuşu, Hababam Sınıfı, Hakkâri’de Bir Mevsim, Zıkkımın Kökü, İki Dil Bir Bavul ve Okul Tıraşı şeklindedir. Türk sinemasında eğitimin bir kültür ve eğitim olgusu olarak nasıl temsil edildiğini incelemek amacıyla araştırma deseni olarak fenomenoloji kullanılmıştır. Veriler NVivo 8 yazılımı aracılığıyla ekolojik çerçeve içinde tematik analiz metodunun açık kodlama tekniğiyle çözümlenmiştir. Bulgular öğretmen-öğrenci ilişkisini etkileyen ekolojik örüntüleri ortaya koymuş ve Hababam Sınıfı’nda “tükenmiş okul” tasvirini belirlemiştir. Her film için nitel modeller geliştirilmiş ve üç temel tema öne çıkmıştır: (1) Davranışçı yaklaşım 21. yüzyılda geçen filmler de dâhil olmak üzere filmlerde belirgin biçimde temsil edilmektedir. (2) Sinema tarihi boyunca öğretmenler, öğrenciler, okul çalışanları ve aileler karmaşık ekolojik faktörlerin tesiri altında tasvir edilmiştir. (3) Her on yılda filmler değerler eğitimi, öğretim metotları, sınıf ve okul yönetimi ile ölçme ve değerlendirme alanlarında eğitimin ekolojik arka planına ilişkin zengin veriler sunmaktadır. Bu doğrultuda Türk sineması yalnızca eğitim tarihinin seyrini yansıtan bir ayna fonksiyonu görmemekte, aynı zamanda toplumun eğitime ilişkin kanaatlerini şekillendirme potansiyeli de taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler: Türk sineması, Eğitim, Davranışçı yaklaşım, Yapılandırmacı yaklaşım, Ekolojik model

Supplementary materials
Supplement (İngilizce)

Kaynakça

  1. Ak, M., & Sezer, Ö. (2018). Kamu personel sisteminde çalışanların görevde yükselmesinde kayırmacılık sorunu. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 23(Geybulla Ramazanoğlu Özel Sayısı), 739-757. https://izlik.org/JA85TB69NY
  2. Akcan, E., & Polat, S. (2016). Eğitim konulu Türk filmlerinde öğretmen imajı: Öğretmen imajına tarihi bakış. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 22(3), 293-320. https://doi.org/10.14527/kuey.2016.012
  3. Akıncı Yüksel, A. (2015). The representation of the school, teacher and the student as a cultural product in cinema in Turkey. Global Media Journal TR Edition, 6(11), 1-17.
  4. Aksit, N. (2007). Educational reform in Turkey. International Journal of Educational Development, 27(2), 129-137. https://doi.org/10.1016/j.ijedudev.2006.07.011
  5. Anıl, D. (2009). Uluslararası öğrenci başarılarını değerlendirme programı (PISA)’nda Türkiye’deki öğrencilerin fen bilimleri başarılarıni etkileyen faktörler. Eğitim ve Bilim, 34(152), 87-100. https://educationandscience.ted.org.tr/article/view/809
  6. Ashiabi, G. S., & O’Neal, K. K. (2015). Child social development in context: An examination of some propositions in Bronfenbrenner’s bioecological theory. SAGE Open, 5(2). https://doi.org/10.1177/2158244015590840
  7. Aygül, H. H., & Korkmaz, U. (2018). Öğretmen-öğrenci etkileşiminde kültürel farklılıkların başarıdaki eşitsizlikleri üretmedeki etkisi (Hakkâri/Yüksekova örneği). Tarih Okulu Dergisi, 11(35), 807-840. https://doi.org/10.14225/Joh1345
  8. Azzeh, M. (2017). Comparative analysis of online rating systems. (IJACSA) International Journal of Advanced Computer Science and Applications, 8(7), 326-330. https://doi.org/10.14569/IJACSA.2017.080743
  9. Bada, S. O. (2015). Constructivism learning theory: A paradigm for teaching and learning. IOSR Journal of Research & Method in Education (IOSR-JRME), 6(1), 66-70.
  10. Beyoğlu, S. (2018). İmparatorluktan Cumhuriyete Türk sineması (1895-1939). Dergâh Yayınları.
  11. Bıçak, S. (2021). Heinrich Mann’in Mavi Melek (Profesör Unrat) ile Ferit Edgü’nün O-Hakkâri’de Bir Mevsim adlı eserlerinde eğitim eleştirisi. Çeşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi E-Dergisi, 8(2), 244-257. https://doi.org/10.30804/cesmicihan.1022298
  12. Bölükbaşı, B. (2015). Ortaöğretim kurumlarında görev yapan öğretmenlerin psikolojik taciz (mobbing)'e ilişkin algıları (Güngören- İstanbul örneği) (Thesis No. 421932) [Master Thesis, Çanakkale 18 Mart University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  13. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
  14. Bristi, W. R., Zaman, Z., & Sultana, N. (2019). Predicting IMDb rating of movies by machine learning techniques. In 2019 10th International Conference on Computing, Communication and Networking Technologies (ICCCNT) (pp. 878-883). IEEE. https://doi.org/10.1109/ICCCNT45670.2019.8944604
  15. Bronfenbrenner, U. (1977). Toward an experimental ecology of human development. American Psychologist, 32(7), 513-531. https://doi.org/10.1037/0003-066X.32.7.513
  16. Bronfenbrenner, U. (1979a). Contexts of child rearing: Problems and prospects. American Psychologist, 34(10), 844-850. https://doi.org/10.1037/0003-066X.34.10.844
  17. Bronfenbrenner, U. (1979b). The ecology of human development: Experiments by nature and design. Harvard University Press. https://doi.org/10.4159/9780674028845
  18. Canet, F., Valero, M. Á., & Codina, L. (2016). Quantitative approaches for evaluating the influence of films using the IMDb database. Communication & Society, 29(2), 151-172. https://doi.org/10.15581/003.29.2.151-172
  19. Chapman, J. (2003). Cinemas of the World: Film and society from 1895 to the present. Reaktion Books.
  20. Charmaz, K. (2006). Constructing grounded theory: A practical guide through qualitative analysis. SAGE Publications.
  21. Creswell, J. W. (2009). Research design: Qualitative, quantitative and mixed methods approaches. SAGE Publications.
  22. Creswell, J. W. (2016). 30 essential skills for the qualitative researcher. SAGE Publications.
  23. Çam, Ş. S. (2023). Fenomenolojik bakış açısıyla başarı ve motivasyon temalı film analizlerinin mesleki gelişime katkısı. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 36(2), 612-640. https://doi.org/10.19171/uefad.1288037
  24. Daniel, M., Bergstøl, I. K. G., & Hansen, M. (2025). Fools rush in … exploring the use of documentary films as qualitative data. Qualitative Research. https://doi.org/10.1177/14687941251377256
  25. Demir, A. C. (2020). Yabancılaşan emeğin bireyi parçalaması: Öğretmen (1988) filmi örneği. Anasay, (13), 221-240. https://doi.org/10.33404/anasay.749672
  26. Demirel Değirmenci, S. (2021). 1960-1990 yılları arasında Türk Sineması’nda kamu personelinin temsili. Lapseki Meslek Yüksekokulu Uygulamalı Araştırmalar Dergisi, 2(3), 134-144.
  27. Demirtaş, H. (2024). Okul Tıraşı: Foucaultçu bir yaklaşım. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (35), 185-214. https://doi.org/10.15182/diclesosbed.1358076
  28. Doğan, C. D. (2017). “Hababam Sınıfı” filmlerinde yer alan ölçme ve değerlendirmeye ilişkin alt metinlerin incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(1), 154-167. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2017.17.28551-304627
  29. Elitok Kesici, A., & Ceylan, V. K. (2020). Quality of school life in Turkey, Finland and South Korea. International Journal of Evaluation and Research in Education (IJERE), 9(1), 100-108. https://doi.org/10.11591/ijere.v9i1.20522
  30. Ensar, F., & Gündüz, A. (2022). Öğretmen adaylarının psikolojik sağlamlıklarının topluluk önündeki konuşma kaygılarıyla ilişkisi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 10(1), 266-276. https://doi.org/10.16916/aded.946373
  31. Escher, A. (2006). The geography of cinema—A cinematic world. Erdkunde, 60(4), 307-314. https://doi.org/10.3112/erdkunde.2006.04.01
  32. Friedman, I. A. (1991). High and low-burnout schools: School culture aspects of teacher burnout. The Journal of Educational Research, 84(6), 325-333. https://doi.org/10.1080/00220671.1991.9941813
  33. García-Carmona, M., Marín, M. D., & Aguayo, R. (2019). Burnout syndrome in secondary school teachers: A systematic review and meta-analysis. Social Psychology of Education, 22(1), 189-208. https://doi.org/10.1007/s11218-018-9471-9
  34. Giorgetti, F. M. (2019). An evaluation on the changing educational policies and sociopolitical rituals in Turkey. Journal of Social Science Education, 18(1), 81-100. https://doi.org/10.4119/JSSE-907
  35. Giorgi, A. (1997). The theory, practice, and evaluation of the phenomenological method as a qualitative research procedure. Journal of Phenomenological Psychology, 28(2), 235-260. https://doi.org/10.1163/156916297X00103
  36. Giorgi, A. (2000). The status of Husserlian phenomenology in caring research. Scandinavian Journal of Caring Sciences, 14(1), 3-10. https://doi.org/10.1111/j.1471-6712.2000.tb00554.x
  37. Göktentürk, T. (2021). PISA okuma testinin ekolojik modele göre yanlılık analizi: Türkiye örneği (Thesis No. 680538) [Doctoral dissertation, Yıldız Technical University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  38. Göktentürk, T., & Oluşan, İ. Ş. (2026). Mediating effects of student-perceived instructional practices in the digital gaming—reading performance relationship: A multilevel analysis of PISA 2018. Frontiers in Psychology, (17), 1766681. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2026.1766681
  39. Göktentürk, T., Sağlam, M. H., & Zumbo, B. D. (2023). Zumbo'nun madde tepki sürecine yönelik eleştirel bakış açısıyla Türkçeyi ölçme ve değerlendirmede yeni yaklaşımlar. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (33), 223-245. https://doi.org/10.29000/rumelide.1285296
  40. Göktentürk, T., Omay, Y., Arıcı, A. F., Yazıcı, E., & Özbaşı, S. (2025). Initial development and psychometric validation of the self-efficacy scale for informational reading strategies in teacher candidates. Behavioral Sciences, 15(8), 1002. https://doi.org/10.3390/bs15081002
  41. Grodal, T. (2009). Embodied visions: Evolution, emotion, culture, and film. Oxford University Press.
  42. Husserl, E. (1999). The idea of phenomenology: A translation of Die Idee der Phänomenologie Husserliana II (L. Hardy, Trans.). Kluwer Academic Publishers.
  43. İpek, O., & Karatay, H. (2023). Süreç-Tür Modeli'nin öğretmen adaylarının ikna edici metin yazma becerilerini geliştirmeye etkisi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 11(1), 1-29. https://doi.org/10.16916/aded.1151040
  44. Kanika, A. (2017). Quantitative study of the movie industry based on IMDb data [Master’s thesis, Massachusetts Institute of Technology]. MIT Libraries. https://dspace.mit.edu/handle/1721.1/113502
  45. Karatay, H., Tezel, K. V., Yazıcı, E., & Göktentürk, T. (2023). The effect of the 4 + 1 planned writing and evaluation model on creative writing: An action research study. South African Journal of Education, 43(Supplement 2), S1-S13. https://doi.org/10.15700/saje.v43ns2a2161
  46. Kaya, A. (2010). Management of ethno-cultural diversity in Turkey: Europeanization of domestic politics and new challenges. International Journal of Legal Information, 38(2), 214-226. https://doi.org/10.1017/S0731126500005746
  47. Kezer, F., & Çetiner, K. (2019). Examination of educational films suggested by MEB to teachers from the perspective of measurement and evaluation. Journal of Measurement and Evaluation in Education and Psychology, 10(3), 202-218. https://doi.org/10.21031/epod.547240
  48. Kibaroğlu, B. (2015). Sinema sanatında gerçekçilik ve biçimcilik (Thesis No. 41455) [Master’s thesis, Hacettepe University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  49. Kilanowski, J. F. (2017). Breadth of the socio-ecological model. Journal of Agromedicine, 22(4), 295-297. https://doi.org/10.1080/1059924X.2017.1358971
  50. Kurudayıoğlu, M., Yazıcı, E., & Göktentürk, T. (2021). Turkish teacher candidates’ self-efficacies to use listening strategies scale: A validity and reliability study. SAGE Open, 11(2), 1-18. https://doi.org/10.1177/21582440211023174
  51. Leibowitz, B., Bozalek, V., van Schalkwyk, S., & Winberg, C. (2015). Institutional context matters: The professional development of academics as teachers in South African higher education. Higher Education, 69(2), 315-330. https://doi.org/10.1007/s10734-014-9777-2
  52. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). An expanded sourcebook: Qualitative data analysis (2nd ed.). Sage Publications.
  53. Miles, M. B., Huberman, A. M., & Saldana, J. (2014). Qualitative data analysis: A methods sourcebook (3rd ed.). Sage Publications.
  54. Ministry of National Education. (2006). İlköğretim Türkçe dersi (6, 7, 8. Sınıflar) öğretim programı. Devlet Kitapları Müdürlüğü.
  55. Ministry of National Education. (2024). Ortaokul Türkçe dersi öğretim programı (5, 6, 7 ve 8. Sınıflar). https://tymm.meb.gov.tr/upload/program/2024programtur5678Onayli.pdf
  56. Norlyk, A., & Harder, I. (2010). What makes a phenomenological study phenomenological? An analysis of peer-reviewed empirical nursing studies. Qualitative Health Research, 20(3), 420-431. https://doi.org/10.1177/1049732309357435
  57. Oğurlu, U. Ş. (2019). Stranger everywhere: Construction of the provincial representation on Gönül Yarası and Hakkari’de Bir Mevsim. AURUM Journal of Social Sciences, 4(2), 189-202.
  58. Orta, N. (2007). Türkiye’de yaşanan sosyal olaylar ve Türk sinemasına yansımaları (1980-2004). Journal of Social Sciences, (18), 125-143. https://izlik.org/JA85DD87LP
  59. Özdemir, F., & Erol, M. (2021). Öğretmen adaylarinin Doğu ve Güneydoğu Anadolu’ya atanmaya ilişkin görüşleri. Türkiye Eğitim Dergisi, 6(1), 71-85. https://izlik.org/JA22DJ47GP
  60. Özdemir, T. Y., & Orhan, M. (2019). Öğretmenlerin “öğretmenlik mesleğinin imaji” hakkındaki görüşleri. Trakya Eğitim Dergisi, 9(4), 824-846. https://doi.org/10.24315/tred.532641
  61. Öztunç, M., & Şanlı, M. (2019). “Hababam Sınıfı” filmine yönelik izleyici algısı. In A. İşman, A. Z. Özgür, A. Eskicumalı, & M. Öztunç (Eds.), İletişim çalışmaları (pp. 75-87). The Online Journal of Communication and Media.
  62. Öztürk, M. (2004). Shanty towns as depicted by Turkish cinema. European Journal of Turkish Studies, 1(1). https://doi.org/10.4000/ejts.94
  63. Robinson, K. (2000). “Great Tits, Miss!” The silencing of male students’ sexual harassment of female teachers in secondary schools: A focus on gendered authority. Discourse: Studies in the Cultural Politics of Education, 21(1), 75-90. https://doi.org/10.1080/01596300050005510
  64. Rosa, E. M., & Tudge, J. (2013). Urie Bronfenbrenner’s theory of human development: Its evolution from ecology to bioecology. Journal of Family Theory & Review, 5(4), 243-258. https://doi.org/10.1111/jftr.12022
  65. Saglam, M. H., & Goktenturk, T. (2024). Mathematically high and low performances tell us different stories: Uncovering motivation-related factors via the ecological model. Learning and Individual Differences, (114), 102513. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2024.102513
  66. Sağlam, M. H., Göktentürk, T., & Lo, C. O. (2023). The factors explaining reading success of academically gifted readers through the ecological model. Gifted Education International, 40(1), 42-66. https://doi.org/10.1177/02614294231170265
  67. Ssewanyana, D., Mwangala, P. N., Marsh, V., Jao, I., van Baar, A., Newton, C. R., & Abubakar, A. (2020). Socio-ecological determinants of alcohol, tobacco, and drug use behavior of adolescents in Kilifi County at the Kenyan coast. Journal of Health Psychology, 25(12), 1940-1953. https://doi.org/10.1177/1359105318782594
  68. Tofur, S. (2017). Examining the first series of “Hababam Classroom” movie according to Katz’s three managerial skills approach. The Journal of Academic Social Science Studies, 3(56), 53-66. https://doi.org/10.9761/JASSS7048
  69. Tofur, S. (2018). Use of educational movies in classroom management courses: A metaphorical study. Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry, 9(4), 389-411. https://doi.org/10.17569/tojqi.423738
  70. Toprak Ay, N. İ., & Göktentürk, T. (2023). Ortaöğretimdeki öğrencilerin hayatındaki dillerin okuma başarısına etkisi: PISA temelli bir araştırma. Milli Eğitim Dergisi, 52(1), 387-412. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1309248
  71. Townsend, N., & Foster, C. (2013). Developing and applying a socio-ecological model to the promotion of healthy eating in the school. Public Health Nutrition, 16(6), 1101-1108. https://doi.org/10.1017/S1368980011002655
  72. Tudge, J. R. H., Payir, A., Merçon-Vargas, E., Cao, H., Liang, Y., Li, J., & O’Brien, L. (2016). Still misused after all these years? A reevaluation of the uses of Bronfenbrenner’s bioecological theory of human development. Journal of Family Theory & Review, 8(4), 427-445. https://doi.org/10.1111/jftr.12165
  73. Ünal, O. (2020). Eğitim temalı Türk filmlerinde yer alan değerlerin incelenmesi. Değerler Eğitimi Dergisi, 18(39), 107-136. https://doi.org/10.34234/ded.608530
  74. Ünlü, Ş., & Serarslan, M. (2012). Türk sinemasinda köylü-kentli karşılaşması: ‘Hakkâri’de Bir Mevsim’ ve ‘Uzak’ filmleri. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (27), 217-227. https://izlik.org/JA33AG46GN
  75. Usai, P. C. (1996). Silent cinema 1895-1930: The early years origins and survival. In G. Nowell-Smith (Ed.), The Oxford History of World Cinema (pp. 6-12). Oxford University Press.
  76. Uzun, O., & Aytan, T. (2024). A review of the research conducted on the academic listening skills of Turkish teacher candidates. International Journal of Language Academy, 12(1), 22-40. https://doi.org/10.29228/ijla.73669
  77. Walburg, V. (2014). Burnout among high school students: A literature review. Children and Youth Services Review, (42), 28-33. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2014.03.020
  78. Wallace, M., & Pocklington, K. (2013). Managing complex educational change. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315824567
  79. Walters, J. R. (2008). Alternative worlds in Hollywood cinema resonance between realms. Intellect.
  80. Yetimova, S. (2019). Ulusal eğitim meselesine sinemanın gözünden bakmak: Entre Les Murs (Fransa) ve İki Dil Bir Bavul (Türkiye) filmleri üzerine bir karşılaştırma. OPUS Toplum Araştırmaları Dergisi, 14(20), 847-877. https://doi.org/10.26466/opus.591147
  81. Yılmaz, H. R. (2011). Yeni gerçekçilik ve Türk sinemasında gerçekçilik (Thesis No. 289597) [Master’s thesis, Yeditepe University]. Council of Higher Education National Thesis Center.
  82. Zumbo, B. D. (2015). Consequences, side effects and the ecology of testing: Keys to considering assessment "In vivo" [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=0L6Lr2BzuSQ
  83. Zumbo, B. D. (2017). Trending away from routine procedures, toward an ecologically informed In Vivo view of validation practices. Measurement: Interdisciplinary Research and Perspectives, 15(3-4), 137-139. https://doi.org/https://doi.org/10.1080/15366367.2017.1404367
  84. Zumbo, B. D., Liu, Y., Wu, A. D., Shear, B. R., Olvera Astivia, O. L., & Ark, T. K. (2015). A methodology for Zumbo’s third generation DIF analyses and the ecology of item responding. Language Assessment Quarterly, 12(1), 136-151. https://doi.org/10.1080/15434303.2014.972559
  85. Züngür, E. (2022). Temel eğitimde güncel sorunlar ve çözüm önerileri. Kafdağı, 7(2), 134-159. https://doi.org/10.51469/kafdagi.1196721

Telif hakkı ve lisans

Telif Hakkı © 2026 Yazar(lar). Açık erişimli bu makale, orijinal çalışmaya uygun şekilde atıfta bulunulması koşuluyla, herhangi bir ortamda veya formatta sınırsız kullanım, dağıtım ve çoğaltmaya izin veren Creative Commons Atıf Lisansı (CC BY) altında dağıtılmıştır.

Nasıl atıf yapılır

Göktentürk, T., Özbaşı, S., Sağlam, M. H., & Yazıcı, E. (2026). Türk sinemasında eğitimin ekolojik arka planı. Eğitim Ve Bilim, 51(227), 653-683. https://doi.org/10.15390/ES.2026.2460